Зарчим
Өгөгдөл эх бүртгэлдээ үлдэнэ. Central Server нь «утасны лавлах» шиг — хэн хаана байгааг мэддэг ч өгөгдөл түүгээр дамждаггүй.
Хоёр байгууллагын Security Server хоорондоо mTLS-ээр шууд холбогдоно. Дунд нь зуучлагч хаб байхгүй.
Мессеж бүр илгээгч байгууллагын түлхүүрээр гарын үсэг зурагдаж, RFC 3161 TSA-аар цагийн тэмдэг авна. Хуулийн нотлох баримтын хүчинтэй.
Үйлчилгээ нийлүүлэгч хэнд, аль үйлчилгээг нээхээ өөрөө тогтооно. Өгөгдмөлөөр бүх хандалт хаалттай.
Instance бүр батлагдсан CA, OCSP, TSA-гийн жагсаалттай. Глобал тохиргоо гарын үсэгтэй түгээгдэж, сервер бүр кэшлэнэ.
Хоёр улсын instance-ийг холбож болно. 2018 оны 2-р сард Эстони, Финлянд анх холбогдсон. Холбоо дамжин нөлөөлдөггүй: A–B, B–C нь A–C гэсэн үг биш.
Түүх
Төр, утасны операторын өгөгдлийг хууль бусаар нэгтгэсэн сан Эстонийн ТВ-ээр ил болсон. Үүнээс хойш өгөгдлийг төвлөрүүлэхгүй байх зарчим сонгогдов.
Эдийн засаг, харилцаа холбооны яамны дор эхэлж, 2000 онд XML-RPC-ээр 3 мэдээллийн санг холбож үзүүлэв.
Эстонид албан ёсоор ажиллаж эхэлсэн. Дараа нь v2 (2002, SOAP), v3 (2004, асинхрон), v4 (2006), v5 (2010).
2013-12-10-нд Эстони–Финландын санамж бичиг «дэлхийн анхны цахим гарын үсгээр зурсан олон улсын гэрээ» болов. 2014 онд v6 гарч, федерацийг дэмжив.
Үндсэн код MIT лицензээр нийтлэгдэв. Фарерын арлууд, Эль Сальвадор («Tenoli») ашиглаж эхлэв.
Эстони, Финлянд хамтран Nordic Institute for Interoperability Solutions-ийг байгуулж, 2018 оноос X-Road-ийн үндсэн хөгжүүлэлтийг хариуцав.
NIIS-ийн үгээр «v6-аас хойших хамгийн том өөрчлөлт». SOAP-ийн хажуугаар OpenAPI 3-аар тодорхойлсон REST үйлчилгээ.
Шинэ админ интерфейс, Java/Spring стек. 7.x цуврал 2026 он хүртэл үргэлжилсэн.
Одоогийн засвар нь 7.8.3 (2026-09-08). Дэмжигдэж буй хувилбарууд: 7.8.3, 7.7.4, 7.6.5.
Бета 2025-10-23-нд гарсан. Data space, Gaia-X итгэлцлийн хүрээнд суурилсан, контейнерт зориулсан модуль бүтэц. Анхны production хувилбар 2026 оны 4-р улиралд.
NIIS
X-Road-ийн кодыг Nordic Institute for Interoperability Solutions эзэмшиж хөгжүүлдэг. Гишүүн улсууд хамтран санхүүжүүлж, замын зураглалыг тогтооно.
Стратегийн гишүүн
Үүсгэн байгуулагчид, 2017.
Хувь нэмэр оруулагч
2018 онд түнш, 2021-06-01-нд бүрэн гишүүн. Үндэсний давхарга «Straumurinn».
Хамтрагч гишүүд
Украин 2024-03-11-нд түнш болсон.
Дэлхийд
«20 гаруй улс» гэдэг нь аюулгүй томъёолол. Зарим нь нээлттэй X-Road биш, Cybernetica-гийн арилжааны UXP дээр ажилладаг — тэдгээрийг тусад нь тэмдэглэв.
| Улс / муж | Нэр | Он | Тэмдэглэл |
|---|---|---|---|
| Эстони | X-tee | 2001 | RIA ажиллуулдаг. Анхдагч. |
| Финлянд | Suomi.fi Data Exchange Layer | 2015 | 2026-01-01-нээс заавал ашиглах үүрэг цуцлагдаж, сайн дурын болсон. |
| Азербайжан | — | ≤2018 | «Эстонийн дараах хоёр дахь улс» гэж өөрсдийгөө тодорхойлсон. |
| Кыргызстан | Tunduk | 2016 | €500k (USAID + Эстони), 260 мэргэжилтэн сургасан. 2024 онд 3.5 тэрбум гүйлгээ. |
| Фарерын арлууд | Heldin | 2016 | 54 мянган хүн амтай. eID, портал, бүртгэлтэй хамт 4 баганын нэг. |
| Эль Сальвадор | Tenoli | 2017 | Бусад орны PKI-г дэмжих Tenoli-LAT салбар үүсгэсэн. |
| Исланд | Straumurinn | 2018+ | Саад нь техникийн бус — хууль, үүрэг хариуцлагын асуудал байсан. |
| Камбож | CamDX | 2020 | Худалдагчгүй, өөрсдөө нэвтрүүлсэн. 87 гишүүн, 117 сая гүйлгээ (2026-05). |
| Түркменистан | — | 2025 | 2025-07-28-нд асаасан. Nortal + UNDP, 10 яам · 12 үйлчилгээ, дотооддоо байрлуулсан. |
| Колумб, Аргентин, Бразил, Мексик | X-Road CO, X-Via … | — | Муж, улсын түвшинд. Колумб 7.3.2 руу шинэчилсэн. |
| Украин | Trembita | 2018+ | UXP Cybernetica-гийн арилжааны салаа. 20+ тэрбум гүйлгээ, 300+ байгууллага. |
| Намиби | Nam-X | 2015+ | UXP |
| Монгол | X-Road MN | 2026 | шинэ Gerege Systems, instance MN. Дэлгэрэнгүйг «04 · Монгол» хуудаснаас. |
«Япон X-Road ашигладаг» гэдэг нь буруу — MLIT-ийн «xROAD» бол зам тээврийн систем. «X-Road блокчейн ашигладаг» гэдэг нь мөн буруу: NIIS-ийн CTO «There is no blockchain technology in the X-Road» гэж тодорхой хэлсэн.